nguyên mẫu archetypeTâm lý họcTâm lý học Carl Jung
Trending

ARCHETYPE LÀ GÌ ? ĐỊNH NGHĨA VỀ NGUYÊN MẪU HAY CỔ MẪU

Não trẻ sơ sinh có hoàn toàn trống rỗng? Hay chờ đợi những kích thích và dữ liệu từ thế giới xung quanh để đạt được cấu trúc và khuôn mẫu? hãy đã có một cấu trúc đã được định hình trước đó, ảnh hưởng đến cách chúng ta trải nghiệm thế giới ? Các nhà tâm lý học lẫn các triết gia đều hứng thú với câu hỏi này Carl Jung, nhà phân tâm học và đặt nền móng cho ngành tâm lý học phân tích của thế kỷ 20 tin vào vế thứ hai. Theo Carl Jung, có tồn tại những cấu trúc tâm thần giống nhau, chung cho tất cả, có tính di truyền và ảnh hưởng đến cách con người trải nghiệm thế giới. Jung gọi những cấu trúc đó là archetypes (nguyên mẫu – cổ mẫu) và trong bài này chúng ta sẽ cùng tìm hiểu sâu hơn về chúng để xem chúng là gì và ảnh hưởng đến cuộc sống ra sao, mối quan hệ của chúng với biểu tượng (symbols) và ý kiến của Jung về sự liên quan của tôn giáo với archetypes.

Carl Jung là nhà thực hành phân tâm học và một trong những chuyên gia nghiên cứu hàng đầu về ngôn ngữ biểu tượng của tôn giáo và thần thoại. Nhờ làm việc ở cả hai mảng này mà Jung khám phá ra archetypes. Khi nghiên cứu về những thần thoại, tôn giáo xưa và nay Jung thấy nhiều trong số chúng có những khuôn mẫu, chủ đề và biểu tượng giống nhau.

archetype nguyên mẫu cổ mẫu
Cấu trúc giống nhau của các nguyên mẫu archetypes

Điều này thật thú vị, nhưng thứ thực sự kích thích sự tò mò của Jung là những chủ đề và biểu tượng giống nhau đó xuất hiện trong mơ và mộng tưởng của những bệnh nhân tâm thần phân liệt. Vậy nguyên nhân của những điểm tương đồng đó là gì ? Jung cho là tâm trí con người, hay tâm thức, không hẳn chỉ là sản phẩm của những trải nghiệm cá nhân mà còn chứa những yếu tố di truyền và chung cho tất cả mọi người. Jung gọi những yếu tố này là archetypes (nguyên mẫu – cổ mẫu) và cho rằng dưới sự ảnh hưởng của archetypes lên suy nghĩ và hành vi mà những điểm tương đồng xuất hiện trong nhiều thần thoại và tôn giáo khác nhau.

Để hiểu đúng đắn về chức năng của archetypes, đầu tiên chúng ta phải khám phá khái niệm của Jung về tâm thức. Jung miêu tả tâm thức như tính cách toàn vẹn của một người, bao gồm những suy nghĩ, hành vi và cảm xúc. Jung chia tâm thức thành ba phần chính: ý thức, vô thức cá nhân và vô thức tập thể.

Tâm thức con người
Tâm thức con người: Ý thức, vô thức cá nhân và vô thức tập thể

Ba phần này không tách biệt với nhau, mà luôn tương tác theo hướng bù đắp cho nhau. Ý thức đơn giản là phần nhận thức. Ý thức bao gồm những nội dung tâm thần mà một người có kiến thức về, nói cách khác, bất cứ trải nghiệm nào đi vào phần nhận thức sẽ đảm nhận chất lượng của ý thức. Theo Jung, cõi ý thức của tâm lý, trong khi cực kỳ quan trọng theo đúng nghĩa của nó, trở nên nhỏ bẽ trước vô thức. Vô thức chứa những nội dung tâm thần thường không được chú ý đến, và Jung chia vô thức thành hai phần: Vô thức cá nhân và vô thức tập thể.

Vô thức cá nhân, theo như tên gọi, là cụ thể cho từng cá nhân. Nó bao gồm những sự kiện của đời người, những thứ quan trọng bị lãng quên hoặc kí ức đau buồn bị đè nén. Ngoài vô thức cá nhân, còn một cõi sâu hơn và cơ bản hơn của vô thức mà Jung gọi là vô thức tập thể. Vô thức tập thể chứa những cấu trúc tâm thần hay phạm trù nhận thức vốn không phải là duy nhất cho cá nhân, mà chung cho tất cả mọi người, ảnh hưởng đến suy nghĩ, hành vi và cách chúng ta nhìn đời. Nói cách khác, vô thức tập thể là nơi chứa các archetypes, theo Jung:

“Những ảnh hưởng có tính quyết định, không chịu ảnh hưởng bởi truyền thống xuất phát từ vô thức. Chúng bảo đảm cho mỗi cá nhân một sự tương đồng và thậm chí là những trải nghiệm y hệt nhau và cách chúng xuất hiện trong tưởng tượng.”

Eric Newman, học trò của Jung, dùng sự giống nhau của nội tạng để diễn giải khái niệm về archetypes. Giống như việc cơ thể được cấu trúc bởi nội tạng, thứ được hình thành phần lớn trước khi sinh, tâm trí cũng sở hữu và được định hình bởi những “cơ quan nội tạng của tâm thần” hay là các archetypes. Ngoài ra, trong phần lớn các trường hợp, những cơ quan nội tạng hoạt động độc lập với ý thức của một người, archetypes cũng vậy và quan trọng nhất là: Giống việc các cơ quan nội tạng hoạt động tốt là cần thiết cho một cơ thể khỏe khoắn, một tâm trí khoẻ mạnh dựa vào sự hoạt động tốt từ các archetypes. Newman giải thích:

“Những nguyên tố có tính chất cấu trúc và tính chất cổ mẫu của tâm thần là các “nội tạng của tâm thức” và chức năng hoạt động của chúng ảnh hưởng đến hạnh phúc và thịnh vượng của một người. Hậu quả sẽ tàn khốc nếu chúng bị tổn thương

Một điểm khác biệt quan trọng giữa cơ quan nội tạng và archetypes là: cơ quan nội tạng có thể được quan sát trực tiếp bằng những giác quan, archetypes thì không. Sự tồn tại của archetypes bị lộ diện bởi những sắp xếp được chúng tạo ra trong ý thức, thông qua biểu hiện của hình ảnh tượng trưng. Chỉ bằng cách thông qua sự diễn giải của các biểu tượng được tạo thành bởi các archetypes, một người mới hiểu về các khuôn khổ có tính cổ mẫu trong tâm trí con người. Edward Ettinger với nghiên cứu “ego and archetype” giải thích biểu tượng (symbols) là gì theo khía cạnh Jungian Psychology. Bằng cách tương phản nó với dấu hiệu (sign).

“Mỗi dấu hiệu là một mã thông báo đại diện cho một thực thể đã biết. Theo định nghĩa này, ngôn ngữ là hệ thống của dấu hiệu, không phải của biểu tượng. Biểu tượng là hình ảnh hay sự đại diện cho thứ gì đó mà ta chưa rõ – một bí ẩn. Một dấu hiệu truyền đạt ý nghĩa khách quan trừu tượng trong khi một biểu tượng truyền đạt ý nghĩa chủ quan, sống động”

Dấu hiệu và biểu tượng
sự khác nhau giữa dấu hiệu và biểu tượng

Nếu các dấu hiệu, theo định nghĩa này, chỉ ra những thứ xác định và cụ thể tồn tại ngoài đời thực thì biểu tượng không đại diện cho những thứ tồn tại trong thế giới vật chất, mà chỉ ra sự tồn tại của các yếu tố không xác định của tâm lý hoặc khuôn mẫu của vô thức. Jung bảo:

“Bất cứ khi nào chúng ta nói về nội dung có tính tượng trưng, chúng ta di chuyển trong một thế giới của hình ảnh hướng về một cái gì đó không giải thích được. Chúng ta không biết những hình ảnh này rõ ràng hoặc không rõ ràng như thế nào, những ẩn dụ và khái niệm phục vụ mục tiêu siêu việt này. Tuy nhiên, không nghi ngờ là có thứ gì đó sau những hình ảnh này vượt quá tầm với của ý thức và hoạt động theo cách mà các tuyên bố không thay đổi một cách vô hạn và hỗn loạn, nhưng rõ ràng là tất cả liên quan đến vài nguyên tắc cơ bản hay archetypes”

Biểu tượng của Thần Linh - the symbols of God hay là nguyên mẫu The Self
Biểu tượng của Thần Linh – the symbols of God hay là nguyên mẫu The Self

Quan trọng phải hiểu là archetypes không biểu hiện cùng một bộ ảnh có tính biểu trưng cho mỗi người. Archetypes cung cấp cấu trúc, chứ không phải khuôn mẫu cụ thể của hình ảnh tượng trưng. Khuôn mẫu cụ thể của những hình ảnh khác nhau trong từng nền văn hóa và thậm chí từng cá nhân. Tuy nhiên, Jung từng nhắc là sự biểu hiện tượng trưng của archetypes không thay đổi một cách vô hạn và hỗn loạn.

cấu trúc giống nhau của archetype
cấu trúc giống nhau của archetype

Do đó, khi lưu ý và ngẫm nghĩ về các biểu tượng khi chúng được biểu hiện trong ý thức ta có thể hiểu được các cấu trúc nguyên mẫu của tâm trí. Eric Newman miêu tả vai trò của biểu tượng và cung cấp hiểu biết về archetypes theo cách sau:

“Hình thức đại diện đặc thù của vô thức không thuộc về tâm trí vô thức. Nó không cố gắng cũng không thể nắm bắt, không định rõ các đối tượng của nó trong một loạt các giải thích lan man, và không giảm bớt chúng rồi làm sáng tỏ bằng phân tích logic. Kiểu cách của vô thức thì khác. Các biểu tượng tập hợp vòng quanh thứ cần được giải thích, diễn giải. Hành động trở nên ý thức bao gồm các nhóm biểu tượng đồng tâm bao quanh điều bí ẩn. Tất cả tóm gọn và mô tả ẩn số đó từ nhiều phía. Mỗi biểu tượng diễn tả một khía cạnh thiết yếu khác của ẩn số cần nắm bắt, chỉ đến một mặt khác của ý nghĩa. chỉ có tiêu chuẩn của các biểu tượng này nhóm hợp về ẩn số ở trung tâm. Nhóm biểu tượng mạch lạc có thể dẫn đến sự hiểu biết về những gì các biểu tượng chỉ đến và về những gì chúng đang cố gắng thể hiện.”

Các biểu tượng tập hợp vòng quanh thứ cần được giải thích, diễn giải.
Các biểu tượng tập hợp vòng quanh thứ cần được giải thích, diễn giải.

Để có ví dụ về các loại biểu tượng được biểu thị bởi archetypes, hãy nhìn vào nguyên mẫu “The Self” (Tự Ngã) The Self là archetype trung tâm. Vai trò của nó là thống nhất các cấu trúc có tính chất nguyên mẫu khác (các archetyes khác) của tâm thức. Theo Jung, nguyên mẫu The Self là nguồn gốc của nhiều biểu tượng được tìm thấy trong các tôn giáo và thần thoại. Edward Edinger trong nghiên cứu “ego and archetype” cho thấy một loạt các biểu tượng được thể hiện bởi The Self.

Nguyên mẫu The Self
Nguyên mẫu The Self

“The Self được thể hiện bằng một số hình ảnh tượng trưng điển hình được gọi là Mandalas. Tất cả các hình ảnh nhấn mạnh một vòng tròn có tâm và thường có thêm hình vuông. hoặc những thứ có yếu tố “bộ tứ” (có 4-8-12 phần bằng nhau) cũng thuộc thể loại này. Ngoài ra còn có một số chủ đề và hình ảnh liên quan đến the Self Các chủ đề như tính toàn vẹn, liên minh các mặt đối lập, điểm sáng tạo trung tâm, rốn thế giới, trục của vũ trụ, thuốc tiên của sự sống…đều đề cập đến the Self. The Self là nguồn năng lượng trung tâm của cuộc sống, đài phun nước của cuộc đời chúng ta, được mô tả theo cách đơn giản nhất là God.”

Thật vậy, các nguồn phong phú nhất của nghiên cứu hiện tượng học về The Self nằm trong vô số những đại diện mà con người đã tạo ra từ các vị thần Jung tin rằng các đại diện khác nhau của những vị thần, thần thoại và tôn giáo, cả quá khứ và hiện tại, là những biểu hiện gốc của nguyên mẫu the Self. Tuy nhiên, Jung không ngụ ý đây là sự bớt giảm Thánh Thần xuống thành một sản phẩm của con người. Ông viết:

“Điều này chắc chắn không có nghĩa rằng những gì chúng ta gọi là vô thức giống hệt với Thượng Đế hoặc một thiết lập ở vị trí của Ngài. nó chỉ đơn giản là phương tiện mà từ đó kinh nghiệm tôn giáo dường như chảy qua. Nguồn gốc của trải nghiệm đó là gì? câu trả lời nằm ngoài phạm vi hiểu biết của con người. Kiến thức về Thượng Đế là một vấn đề siêu việt”

Trong suốt cuộc đời của Jung, ông đấu tranh với câu hỏi liệu nguồn gốc cuối cùng của các nguyên mẫu là gì. Đôi khi, ông cho là có sự phát triển theo cách thức tiến hóa và có thể thay đổi trong thời gian dài. Đoạn văn sau phản ánh quan điểm này:

“Con người sở hữu nhiều thứ mà anh ta chưa bao giờ có được, những thứ được thừa hưởng từ tổ tiên của mình Anh ta không được sinh ra như một Tabula Rasa, anh ta chào đời hoàn toàn trong vô thức. nhưng anh ta mang theo mình những hệ thống được tổ chức và sẵn sàng hoạt động theo cách đặc biệt của con người. và những điều này là nhờ vào hàng triệu năm phát triển của nhân loại.”

 

Tuy nhiên, Jung cũng đồng cảm với ý kiến cho rằng các archetypes có thể giống với các hình mẫu nguyên tử, một loại thực thể siêu việt bất biến. Ông viết:

archetype
archetype

“Liệu cấu trúc tâm thức này và các yếu tố của nó, các archetypes, có nguồn gốc hay không… là một câu hỏi siêu hình và do đó không thể trả lời được”

Jung tin rằng, bất kể nguồn gốc từ đâu thì những archetypes đóng vai trò to lớn trong cuộc sống của tất cả các cá nhân. Bằng cách ngày càng nhận thức được các khuôn mẫu của archetypess thông qua các biểu tượng mà chúng biểu hiện trong tâm lý, một cá nhân có thể trải nghiệm sự mở rộng của ý thức. Một sự mở rộng như vậy được Jung tin là rất quan trọng. Ông viết:

“Nhiệm vụ của con người là trở nên ý thức về những nội dung trồi lên từ vô thức Anh ta không nên cố chấp trong vô thức và không nên đồng nhất với các yếu tố vô thức của cá nhân, do đó, trốn tránh định mệnh của mình là tạo ra ngày càng nhiều ý thức. Chúng ta nhận ra, mục đích duy nhất của sự tồn tại của con người là thắp lên một ánh sáng trong bóng tối của sự tồn tại đơn thuần”

Related Articles

Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button
Close