Tâm lý họcTâm lý học Carl JungXã hội

TÁI SINH TÂM LÝ

“Bạn phải sẵn sàng đốt cháy bản thân trong ngọn lửa của chính mình; Làm sao để trỗi dậy một lần nữa nếu bạn chưa trở thành tro tàn trước tiên ?” – Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra

 

Phượng Hoàng - biểu tượng của sự tái sinh
Phượng Hoàng – biểu tượng của sự tái sinh

 

Làm thế nào để được tái sinh thành con người mới với cá tính mới ?Trong hầu hết các mô hình phát triển, con người đặt ra giới hạn chặt chẽ xung quanh khả năng thay đổi tự-định-hướng. Vì là một sinh vật bảo thủ, chúng ta khao khát sâu sắc trật tự và cảm giác ổn định của bản thân. Thay đổi, theo các mô hình này, được thực hiện tốt nhất theo cách từ từ. Chúng ta cần tập trung thực hiện các bước nhỏ mỗi ngày theo hướng của mẫu người mà chúng ta muốn trở thành. Chúng ta cần phá bỏ những thói quen xấu, nuôi dưỡng những thói quen tốt và theo thời gian những thay đổi nhỏ này sẽ tích lũy để tạo ra kết quả ấn tượng.

Cách thay đổi bản thân này có rất nhiều giá trị và nên là cách tiếp cận để mọi người phát triển cá nhân. Nhưng đây không phải là cách duy nhất, nó cũng không đủ dùng cho tất cả các tình huống. Vì trong khi là những sinh vật bảo thủ, chúng ta cũng là những sinh vật phàm trần với thời gian hạn hẹp và khả năng chịu đựng hạn chế. Thay đổi chậm và ổn định phát huy tác dụng tốt nếu chúng ta có một nền tảng vững chắc để xây dựng, nhưng nếu đã đi quá sâu vào bóng tối, hoặc cuộc sống của chúng ta trở nên rối loạn đến mức mỗi bước tiến nhỏ sẽ nhanh chóng bị vô hiệu hóa bởi mọi sai lầm trong cuộc sống, thì cách thay đổi dần dần không cứu được chúng ta. Đôi khi cuộc sống đòi hỏi sự thay đổi cấp tiến, không đơn thuần là thay đổi một hoặc hai thói quen, mà là sự tái sinh tâm lý, sâu sắc và đầy ý nghĩa. May mắn thay, loại thay đổi này là khả thi trong cuộc sống, như nhà tâm lý học Michael Mahoney giải thích:

“Sự biến đổi tính cách nhanh chóng” diễn ra và nó liên quan đến những thay đổi lâu dài ở mọi người về cảm nhận về bản thân và nhận thức về thế giới. Chúng ta nên chú y đến hiện tượng thay đổi lượng tử (phenomenon of quantum change) hoặc biến đổi nhanh chóng, về mặt lý thuyết và nghiên cứu. Nó dường như phổ biến hơn các nhà tâm lý học đã giả định. Hơn nữa, chúng ta rất khôn ngoan khi thừa nhận ý nghĩa của những biến đổi như vậy đối với khả năng của con người.” (Michael Mahoney, Constructive Psychotherapy)

 

Toàn vẹn hóa tính cách
Toàn vẹn hóa tính cách

Nhưng sự thay đổi này tự diễn biến đến mức độ nào? Trong khi có rất nhiều bí ẩn xung quanh quá trình này, ý tưởng về sự chuyển đổi nhân cách nhanh chóng hoặc tái sinh tâm lý từ lâu đã khơi dậy sự tò mò của nhân loại. Tâm lý học hiện đại có thể không tập trung vào chủ đề này, nhưng một số manh mối về cơ chế của quá trình này có thể giúp chúng ta mở khóa câu đố về sự biến đổi của chính mình.

William James là một nhà tâm lý học đã dành rất nhiều thời gian nghiên cứu hiện tượng này. Phần lớn những kiến thức của ông được diễn giải trong cuốn sách “The Varieties of Religious Experience” và tác phẩm này có nhắc đến manh mối đầu tiên về nguyên nhân dẫn đến sự tái sinh tâm lý. Theo James, có một kiểu người nhất định dễ bị biến đổi tính cách nhanh chóng và đó là kiểu người cần nó nhất. Biến đổi tính cách nhanh chóng không xảy ra thường xuyên đối với những ai hài lòng với cuộc sống, mà thay vào đó, xảy đến với những kẻ rơi vào hố đen tăm tối nhất của sự tuyệt vọng. Đau khổ cấp tính, một trạng thái trầm cảm kéo dài, nghiện ngập độc hại hoặc vỡ mộng hoàn toàn với cuộc sống là mảnh đất màu mỡ mà từ đó sự tái sinh tâm lý mọc lên. Hay như James đã viết:

“The securest way to the rapturous sort of happiness of which the twice-born make report has as an historic matter of fact been through a more radical pessimism than anything that we have yet considered.” – William James, The Varieties of Religious Experience

Tuy nhiên, nhiều người rơi xuống địa ngục cuộc đời nhưng khá ít người trải nghiệm được sự biến đổi của bản thân vốn dẫn đến sự khẳng định lại cuộc sống. Điều gì tách biệt những người vẫn bị nhốt trong đau khổ với những người thoát khỏi nó? Bằng cách chuyển sang huyền thoại hay nguồn gốc tâm lý cổ xưa nhất của con người, những manh mối tiếp theo về quá trình này. Sự tái sinh là một trong những chủ đề phổ biến nhất của thần thoại. Vô số những câu chuyện trong đó một anh hùng hoặc nữ anh hùng phải đương đầu với những thách thức lớn, vượt qua chúng, và trong quá trình trải nghiệm một sự chuyển đổi căn bản xảy ra trong tính cách của họ. Những câu chuyện này hay nhắc đến là yếu tố chung: sự hy sinh. Sự tái sinh chỉ được trao cho người đầu tiên xoa dịu được các vị thần. Nhưng chúng ta không cần một vị thần để hiểu sự cần thiết của việc hy sinh, vì đã có một lời giải thích tâm lý cho câu hỏi: tại sao sự hy sinh có thể tạo ra thay đổi triệt để trong nhân cách.

“Hy sinh luôn có nghĩa là từ bỏ một phần có giá trị của bản thân, và thông qua đó, người hiến tế thoát khỏi việc bị nuốt chửng” – Carl Jung, Psychological Types

Sự hy sinh là bước khó khăn, nhưng cần thiết để từ bỏ một khía cạnh của bản thân và mở đường cho sự xuất hiện của cái mới. Sự hy sinh là rất quan trọng trong quá trình tái sinh. Điều thường khiến chúng ta mắc kẹt trong các các vấn đề là: không thể nhận ra rằng những cách sống trong quá khứ có thể biến đổi, từ những người thúc đẩy hạnh phúc đến nguyên nhân cấp tính của sự đau khổ. Sự hy sinh có thể diễn ra trong vô số hình thức và có thể đơn giản như kết thúc một mối quan hệ, từ bỏ một công việc nhàm chán hoặc phá vỡ một thói quen gây nghiện. Kiểu hy sinh có thể dẫn đến tái sinh tâm lý không bao giờ dễ dàng. Nhưng Nietzsche đã nói : “một con rắn không thể lột da sẽ chết” (Nietzsche, Dawn of Day) và do đó, người đàn ông hay phụ nữ không bao giờ mạo hiểm phá vỡ quá khứ sẽ bị diệt vong trong sự trì trệ của những lề lối mòn mỏi.

“…sự tàn lụi của một thái độ hoặc nhu cầu có thể là khởi nguồn của cái gì đó mới mẻ (đó là quy luật tăng trưởng trong tự nhiên, không giới hạn ở con người). Người ta có thể cố gắng thoát khỏi chứng loạn thần kinh, sự phụ thuộc, đeo bám và chọn sống như một người tự do hơn… Phần đang lụi tàn của một người thường được theo sau bởi nhận thức cao hơn về bản thân và các cơ hội mới” – Rollo May, Man’s Search for Himself

Đôi khi hành động hy sinh đơn thuần là đủ để chữa trị những gì khiến chúng ta khốn khổ. Thoát khỏi xiềng xích của quá khứ, chúng ta có thể nhìn thế giới bằng một đôi mắt khác và tiến về phía trước với ý thức mới về mục đích và năng lượng:

“… sự hy sinh đau đớn có thể được mạo hiểm với một nỗ lực to lớn của ý chí. Nếu thành công, sự hiến tế sinh ra phước lành và kẻ chấp nhận hi sinh sẽ tiến vào trạng thái được chữa lành” – Carl Jung, Two Essays on Analytical Psychology

Tuy nhiên, không phải ai cũng thấy sự hy sinh là đủ cho việc chữa lành. Trong hầu hết các trường hợp, sự hy sinh ban đầu sẽ có tác dụng ngược lại: thay vì chữa khỏi những gì làm ta chán nản và mang đến trật tự cuộc sống mới tốt hơn, sự hy sinh dẫn đến rối loạn. Khi thay đổi cách sống cũ, chúng ta phát hiện ra mình không có gì để lấp đầy khoảng trống. Sự hy sinh sẽ đưa chúng ta vào cõi hỗn loạn và ở đây nguy hiểm ẩn nấp. Một mặt, trong các hệ thống phức tạp như cuộc sống của con người, sự hỗn loạn đã tạo ra các hình thức trật tự mới như Mahoney đưa ra:

“…sự vô tổ chức có hệ thống dường như là một tiền đề quan trọng để tổ chức lại” – Michael Mahoney, Human Change Processes

Nhưng mặt khác, luôn có nguy cơ sự hỗn loạn sẽ áp đảo chúng ta: thay vì dẫn đến một trật tự cuộc sống mới tốt hơn, hỗn loạn gây ra sự đổ vỡ tâm lý.

Một số nhà tâm lý học cho rằng sự tái sinh tâm lý chỉ khác với sự đổ vỡ tâm lý ở kết quả cuối cùng. Các giai đoạn dẫn đến sự đổ vỡ, nói cách khác, thường phản ánh những bước tạo ra sự tái sinh. Hay như Jung giải thích, sự mất thăng bằng mà sự hy sinh có thể gây ra “…về nguyên tắc tương tự như rối loạn tâm thần; nghĩa là, nó khác với giai đoạn đầu của bệnh tâm thần ở chỗ, cuối cùng, nó mang lại sức khỏe tốt hơn, trong khi bệnh tâm thần hủy diệt khổ chủ” – (Carl Jung, Two Essays on Analytical Psychology)

Để giảm thiểu rủi ro, cách tiếp cận tích cực là rất quan trọng. Giống như những anh hùng trong huyền thoại, chúng ta phải xem mình là nhà thám hiểm sự hỗn loạn, chứ không phải những người quan sát thụ động vốn bị điều khiển bởi những thế lực nằm ngoài tầm kiểm soát của bản thân. Mục tiêu của chúng ta trong giai đoạn này là thử nghiệm những cách mới để lập lại trật tự cuộc sống trong nỗ lực lấp đầy khoảng trống gây ra bởi sự hy sinh. Nhưng trong khi các hình thức trật tự mới là rất quan trọng trước sự hỗn loạn, trải nghiệm điều mới mẻ thường căng thẳng và đi kèm với trạng thái sợ hãi và lo lắng dữ dội. Tuy nhiên, nếu hiểu đây là một phần tự nhiên của quá trình và mình chẳng làm sai điều gì, chúng ta có thể dễ dàng tiến về phía trước bất chấp sự hỗn loạn xung quanh, hoặc như Mahoney giải thích:

“…những giai đoạn của đau khổ và rối loạn cảm xúc mãnh liệt thường phản ánh các biểu hiện tự nhiên ( thậm chí khỏe mạnh) của một cá nhân đấu tranh để tổ chức lại cuộc sống. Tất nhiên, những cuộc đấu tranh như vậy không phải lúc nào cũng thành công, nhưng chúng có thể được nhận thức với ít sự sợ hãi và thiếu kiên nhẫn hơn đáng kể, nếu được hiểu là: các hoạt động của một hệ thống phát triển rộng mở, tìm kiếm một sự cân bằng hơn” – Michael Mahoney, Human Change Processes

Một tập hợp các kỹ năng có thể tạo ra sự khác biệt giữa việc chúng ta được tái sinh và trưởng thành từ sự hỗn loạn VS sự hỗn loạn buộc chúng ta trở lại lề lối cũ. Các thực hành như thiền định, hoạt động thể chất, tập thở và các kỹ thuật khác có thể rất quan trọng trong việc điều hướng sự hỗn loạn mà chúng ta rơi vào:

“Khi những trải nghiệm mới làm mất ổn định một hệ thống, việc trang bị các kỹ năng ổn-định-lại và trở lại cảm giác an toàn rất có giá trị. Càng thường xuyên thực hành và tinh chỉnh các bài tập như vậy, người ta càng cảm thấy có năng lực trong việc mạo hiểm, trải nghiệm những thứ lạ lẫm” – Michael Mahoney, Constructive Psychotherapy

Tuy nhiên, cuối cùng, tự nguyện đi vào cõi hỗn loạn là rủi ro ngay cả khi chúng ta tự trang bị cho mình những công cụ có thể giúp việc điều hướng trở nên dễ dàng hơn. Vì vậy, nếu biết rằng sự thay đổi nhân cách triệt để là khả thi và sự hy sinh có thể dẫn đến sự tái sinh tâm lý, chúng ta sẽ nhảy vọt hay lại bám vào cách tiếp cận ít rủi ro hơn (phương pháp thay đổi từ từ) ? Đây là một câu hỏi mà mỗi chúng ta phải đối mặt. Nhưng nếu đã bị mắc kẹt trong bóng tối của chính mình, câu hỏi phù hợp hơn sẽ là : Liệu không hy sinh có phải là rủi ro lớn hơn? Chỉ với sự hy sinh tự nguyện, chúng ta mới có thể tiến vào vùng đất của sự hỗn loạn. Nếu bám víu vào những lề lối rối loạn, nếu chúng ta vẫn y hệt như lời Carl Jung nói: “Một cái trụ vững chắc của quá khứ” thì cuối cùng, trật tự mong manh của cuộc đời có thể nhường chỗ cho sự hỗn loạn dù chúng ta có thích hay không. Sự hy sinh lề lối xưa cũ của bản thân là bắt buộc, nhưng sự hy sinh không tự nguyện là “một thảm họa không thể tránh khỏi” theo Carl Jung; có nhiều khả năng dẫn đến một sự đổ vỡ hơn là một sự tái sinh tâm lý. Do đó, nếu cảm thấy cuộc sống đang đi theo hướng này, nếu sự hỗn loạn và rối loạn đã len lỏi vào, hãy kiểm soát quá trình và hy sinh tự nguyện cứu mình khỏi một kết quả thảm khốc hơn.

“No one should deny the danger of the descent, but it can be risked. No one need to risk it, but it is certain that someone will. And let those who go down the sunset way do so with open eyes, for it is a sacrifice which daunts even the gods. Yet every descent is followed by an ascent; the vanishing shapes are shaped anew, and a truth is valid in the end only if it suffers change and bears new witness in new images, in new tongues, like a new wine that is put into new bottles” – Carl Jung, Symbols of Transformation

Related Articles

Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button
Close