Tâm lý học

TÂM LÝ VỀ SỰ TUÂN THỦ

 

“Vì bạn không tuân thủ, cả thế giới sẽ khó chịu và quất roi vào bạn” (Ralph Waldo Emerson)

Nhận xét này của Ralph Waldo Emerson cho thấy số lượng người tuân thủ khá đông vào thời của ông, cách đây gần 200 năm. Hẳn là ông ta sẽ ngạc nhiên khi thực trạng “đòn roi” quất vào những người bất tuân, vẫn còn tồn tại trên mạng xã hội và các kênh truyền thông đại chúng khác ngày nay. Sự tuân thủ không còn được thực thi chủ yếu bởi các thành viên của một cộng đồng, mà thông qua mạng xã hội trực tuyến, mọi người từ khắp nơi trên thế giới có thể tẩy chay, bêu xấu và chế giễu những người không cùng niềm tin hoặc hành vi được xã hội chấp nhận.

Sự tuân thủ phải trả giá đắt vì chính những người bất tuân mới đưa ra những ý tưởng đột phá, sáng tạo và cách sống tạo ra một xã hội sôi động. Hơn nữa, nhiều nhà xã hội học cho rằng sự phục tùng quá đáng làm chết đi tinh thần con người và một cuộc sống trọn vẹn được tạo ra từ sự nở rộ của bản sắc cá nhân, chứ không phải bắt chước đám đông. Tại sao chúng ta rất dễ bị tuân thủ và tại sao sự không phục tùng là một thành phần quan trọng trong cuộc sống. Hãy cùng tìm hiểu.

Mặc dù sự tuân thủ được định nghĩa là “bắt chước các hành vi, niềm tin và các giá trị được xã hội chấp nhận”, trong bài này, sự bất tuân không chỉ đơn thuần là chối từ những thứ đó. Một người “bất tuân” chỉ vì mong muốn trở nên khác biệt, vẫn là người tuân thủ như những kẻ khác, vẫn bị tác động bởi ngoại cảnh hay là đám đông. Sự bất tuân thực sự của một người được hiển thị khi đường đời và tính cách của họ được định hình bởi các hành vi, niềm tin và giá trị được chọn cho chính bản thân mình hoặc các lý do xác đáng. Trong nhiều trường hợp, điều này sẽ đòi hỏi việc áp dụng những thứ được coi là chấp nhận được về mặt xã hội, nhưng người bất tuân chấp nhận vì họ hiểu tiện ích của chúng, trong khi người tuân thủ chấp nhận chúng chỉ vì mong muốn được đám đông chấp nhận.

Trong khi có rất nhiều lý do đằng sau xu hướng tuân thủ, một số người cho rằng nỗi sợ cái chết là một trong những yếu tố ảnh hưởng nhất. Trong cuốn sách giành được giải Pulitzer, “The Denial of Death”, Ernest Becker đã mô tả nỗi sợ hiện sinh này như sau:

“Đây là nỗi kinh hoàng: xuất hiện từ hư vô, có một cái tên, ý thức về bản thân, cảm xúc sâu thẳm bên trong và khao khát nội tâm cho sự sống và thể hiện mình – với tất cả điều này nhưng vẫn phải chết đi. Có vẻ như một trò lừa bịp. . . Loại Thần Thánh nào lại tạo ra loạn thức ăn giun bọ này ?” – (Ernest Becker, The Denial of Death)

Theo Becker, chúng ta không thể đối mặt với cái chết mà không trải qua nỗi lo lắng suy nhược, do đó chúng ta cố gắng dập tắt sự hoảng loạn bằng cách từ chối cái chết. Từ chối cái chết đạt được bằng cách mà Becker gọi là “sự phấn đấu để thành người hùng”, hay nói cách khác là gắn bó bản thân với một mục đích hoặc sự sáng tạo mà chúng ta tin rằng sẽ tồn tại lâu hơn sau khi mình rời trần thế, do đó, trở thành một dạng bất tử. Có hai con đường chính dẫn đến chủ nghĩa anh hùng, con đường của người không tuân thủ, hoặc cái mà Becker gọi là chủ nghĩa anh hùng vũ trụ hoặc cá nhân (cosmic or personal heroism) và con đường của người tuân thủ, mà ông gọi là chủ nghĩa anh hùng văn hóa (cultural heroism).

Con đường của người bât tuân bao gồm việc khai thác những tiềm năng độc đáo và sử dụng tài năng lẫn kỹ năng để tạo ra những thứ mới lạ và có ý nghĩa.

“Tài năng thực sự là gì ? món quà bí mật, hay ơn gọi đích thực ? Theo cách nào thì một người thực sự độc nhất? Và làm thế nào anh ta thể hiện sự độc đáo này, cho nó một hình thức và cống hiến nó cho một thứ gì đó vượt qua cả bản thân ?” (Ernest Becker, The Denial of Death)

Theo Becker, cái gì đó sống mãi với tên tuổi một người chính là biểu hiện của sự độc đáo trong người đó: một tác phẩm nghệ thuật, một khám phá khoa học hoặc nỗ lực kinh doanh. Cuộc sống người này, theo Becker, sẽ được đặc trưng hóa bởi một dạng của chủ nghĩa anh hùng cá nhân. Chủ nghĩa anh hùng cá nhân này giúp người ta từ chối cái chết theo cách có lợi cho sức khỏe tâm lý và sức sống.

Tuy nhiên, khi đến tuổi trưởng thành, chúng ta bị tiêm nhiễm rằng sự độc đáo của bản thân không phải là thứ cần được trau dồi, mà phải xa lánh. Rất ít người xem bản thân họ có khả năng cống hiến cho đời bất cứ điều gì có ý nghĩa, vì thế mất khả năng thực thi chủ nghĩa anh hùng cá nhân. Những người như vậy tìm cách khác để từ chối cái chết, nếu không họ có nguy cơ bị choáng ngợp bởi sự lo lắng và tuyệt vọng hư vô. Sự thay thế này được tìm thấy thông qua sự tuân thủ và áp dụng các vai trò xã hội được định hình trước, hay thứ mà Becker gọi là “chủ nghĩa anh hùng văn hóa”. Mặc dù cách này hạn chế sự thể hiện cá tính đồng thời khiến cuộc sống bị chi phối bởi sự lặp lại và thói quen, nó mang lại cho một người sự an toàn và thoải mái, và khiến họ cảm thấy như đang tham gia vào một điều gì đó quan trọng. Hay như Becker giải thích:

“Giống các tù nhân, họ cảm thấy thoải mái trong các thói quen bị hạn chế và được bảo vệ, và ý nghĩ lao vào thế giới rộng lớn đầy ắp cơ hội, tai nạn và sự lựa chọn khiến họ sợ hãi. Trong nhà tù của chính mình, người ta có thể giả vờ và cảm thấy rằng họ là một người nào đó, rằng thế giới có thể quản lý được, rằng có một lý do cho cuộc sống, một lời biện minh cho hành động. Một người sống tự động và thiếu óc phê bình ít nhất sẽ được bảo đảm tấm vé tham gia vào hội nhóm các anh hùng văn hóa bị lập trình sẵn…” (Ernest Becker, The Denial of Death)

Becker đưa ra tuyên bố thú vị rằng: chủ nghĩa anh hùng văn hóa có hiệu quả do chức năng tôn giáo của các xã hội thế tục hiện đại. Nói cách khác, giống như Kitô giáo thời trung cổ đã cung cấp cho những người phương Tây một ý nghĩa đối với sự tồn tại của họ và một tập hợp các giá trị để định hình cuộc sống, trong thế giới trần tục hơn, xã hội hiện tại đóng vai trò như vậy. Becker giải thích:

“Xã hội là một hệ thống anh hùng được mã hóa, nghĩa là xã hội ở khắp mọi nơi là một huyền thoại sống về tầm quan trọng của đời người, một sự sáng tạo thách đố của ý nghĩa. Do đó, mọi xã hội đều là “tôn giáo” dù họ có nghĩ như vậy hay không: tôn giáo “Soviet” và “Mao” thực sự là tôn giáo theo định nghĩa phổ thông hoặc khoa học, dù họ cố gắng ngụy trang bằng cách bỏ qua những ý tưởng tôn giáo và tâm linh ra khỏi cuộc đời” (Ernest Becker, The Denial of Death)

Giống như bất kỳ tín ngưỡng nào, tôn giáo của một xã hội trở nên dễ tin tưởng hơn nếu càng đông tín đồ. Đây là lý do tại sao đám đông rất sợ những người bất tuân, những cá nhân độc nhất gieo hạt giống nghi ngờ vào tâm trí của những người tuân thủ về tầm quan trọng của vai trò xã hội hay chính sự tồn tại của họ trên đời. Do đó, quần chúng chủ động ngăn cản sự phát huy của cá tính. Họ chế giễu và tẩy chay những người không tuân thủ, và cố gắng ép họ trở lại chuẩn xã hội, điều phải làm vì tầm quan trọng hiện sinh của họ là phải theo đám đông.

“Sức mạnh của bạn là gì? Từ sự bất tuân của tôi. Tôi chưa bao giờ lắng nghe lề luật của bạn, hoặc những gì họ gọi là phúc âm và cũng như lãng phí thời gian của tôi” (Ralph Waldo Emerson)

Sự tồn tại của những người tuân thủ, dù thoải mái, giống như robot. Những người như vậy luôn tìm đến người khác để xác định cách cư xử và những gì họ nên tin. Do đó, sự tuân thủ tương đương với việc sống cuộc đời của mình cho người khác và như Virginia Woolf nhận ra:

“Một khi tuân thủ, một khi làm những gì người khác làm bởi vì họ làm điều đó, và một sự thờ ơ phá hỏng các dây thần kinh của linh hồn. Người đó hóa thành tất cả các show diễn bên ngoài và trống rỗng bên trong; đần độn, nhẫn tâm và thờ ơ” (Virginia Woolf)

Hiệu ứng đáng kinh ngạc này của sự tuân thủ đã khiến Kierkegaard nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phấn đấu đi theo lối sống mà cá nhân lựa chọn – vì sự tồn tại của kẻ tuân thủ hầu như không thể được gọi là “sống”. Trong tác phẩm “Concluding Unscientific Postscript to Philosophical Fragments “, ông gợi ý rằng việc nuôi dưỡng cá tính độc đáo giống như cưỡi ngựa hoang, trong khi sự tuân thủ giống như ngủ trên một chiếc xe ngựa đang chạy. Nhưng giống như Becker, Kierkegaard nhận ra rằng rất ít người có khả năng nuôi dưỡng sự độc đáo của mình, ông viết:

“Bị bao quanh bởi đám người, bận rộn với đủ vấn đề thế tục, ngày càng ngập chìm vào ngoại cảnh – một người như vậy quên mình, quên luôn cái tên, không dám tin vào bản thân, thấy nó quá rủi ro khi trở thành chính mình, dễ dàng hơn và an toàn hơn để giống như những người khác, trở thành một bản sao, một con số, một phần của đám đông” – (Soren Kierkegaard, The Sickness Unto Death)

Trong khi hầu hết những kẻ tuân thủ chả biết tại sao họ làm như vậy, thì những người khác lại có cảm giác khó chịu rằng cuộc sống còn điều gì đó tuyệt hơn vai trò xã hội quen thuộc bấy lâu. Họ cảm thấy giữa bóng tối vĩnh cửu, bản thân phải cố gắng nuôi dưỡng và khai thác cá tính và khám phá các tiềm năng ẩn. Nhưng ngay cả với nhận thức này, tại sao rất ít người có khả năng phá vỡ xiềng xích mạnh mẽ của sự phục tùng ?

Nói cách khác, trong khi Becker có thể đúng rằng nỗi sợ cái chết thúc đẩy chúng ta phấn đấu trở thành anh hùng, tại sao nhiều người chọn lối sống phục tùng thay vì con đường vượt trội của người bất tuân để xua tan nỗi sợ cái chết ? Trong khi nhiều nhà tư tưởng đã cố gắng xác định điều gì ngăn cản việc trở thành một người bất tuân, trong quyển sách “Untimely Meditations” Nietzsche cho rằng sự hiếm hoi của người bất tuân có thể được giải thích bởi một lỗ hổng cá tính cụ thể, ảnh hưởng đến đại đa số mọi người :

“Khi hỏi một phượt thủ từng trải nghiệm nhiều quốc gia, các dân tộc và một số lục địa, về những thuộc tính mà anh ta tìm thấy ở con người khắp mọi nơi. Anh nói: “Họ có thiên hướng lười biếng”. Đối với những người khác, có vẻ anh ta nên nói: “Họ đều sợ hãi. Họ giấu mình đằng sau phong tục và ý kiến”. Trong thâm tâm, mỗi người đều biết khá rõ là họ tồn tại trên đời chỉ một lần và sẽ không có cơ hội thứ hai để hợp nhất với sự khác biệt kỳ lạ: anh ta biết điều đó nhưng che giấu nó như thể một tâm địa xấu – tại sao? Từ nỗi sợ hãi với hàng xóm, người đòi hỏi sự phục tùng và che giấu bản thân. Nhưng điều gì buộc anh ta phải sợ hàng xóm, suy nghĩ và hành động như một thành viên trong đàn và không có niềm vui trong chính mình ? Khiêm tốn, có lẽ, trong một vài trường hợp hiếm hoi. Đối với đa số đó là sự nhàn rỗi, quán tính, nói tóm lại là xu hướng lười biếng như tay phượt thủ đã nói. Anh ấy đúng: Con người còn lười hơn là sợ hãi. (Nietzsche, Untimely Meditations III)

 

MENU TẤT CẢ BÀI VIẾT CỦA TRANG NGƯỜI BẠN VÔ HÌNH:

https://bit.ly/mucluclink ( nên share/save lại) See less

Nguồn : Người Bạn Vô Hình

Related Articles

Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button
Close