nguyên mẫu archetypeTâm lý họcTâm lý học Carl JungTính cách bóng tối

TOÀN VẸN HÓA TÍNH CÁCH VÀ CÁC NGUYÊN MẪU CHÍNH

1. Toàn vẹn hóa tính cách (individuation) và các archetype chính

 

“Individuation – thành toàn tự ngã” nghĩa là trở thành một thể đồng nhất. “Cá tính” bao gồm những gì độc nhất và sâu thẳm nhất trong chúng ta, và hàm nghĩa cho việc trở thành chính mình. Chúng ta có thể hiểu individuation như “Self-realization”, hoàn thành tiềm năng của bản thân. Trong bài này về các khái niệm của Carl Jung, chúng ta sẽ khám phá individuation, quá trình mà Jung tin là cần thiết cho một tính cách hoạt động khoẻ mạnh.

Chúng ta sẽ khám phá những phần mà Carl Jung xem là quan trọng của tính cách: Persona, The Shadow, Anima/animus, The Self. Trước khi đi sâu hơn, chúng ta hãy xem lại một số kiến thức. Jung xem tâm thức con người (psyche) hay tính cách trọn vẹn bao gồm ý thức và vô thức. Vô thức lại bao gồm vô thức cá nhân và vô thức tập thể. Phần lớn vô thức cá nhân chứa đựng những thứ bị đè nén trong đời người. Trong khi vô thức tập thể chứa những bản năng và archetypes (nguyên mẫu), vốn y hệt nhau ở bất cứ ai. Có thể xem Archetypes là các cấu trúc nhận thức đã được tiến hoá, ảnh hưởng đến cảm xúc, suy nghĩ và hành vi. Archetypes cung cấp cấu trúc cho những phần khác nhau của tâm thức và tâm thức hoạt động tốt nhất khi có sự cân bằng hài hoà giữa các phần này. Theo Jung, không may là chỉ có ít người đạt được điều đó.

Các nguyên mẫu chính trong Jungian Psychology
Các nguyên mẫu chính trong Jungian Psychology

 

Phần lớn tâm thức chúng ta không cân bằng khi vài phần trong tính cách biểu hiện quá mức trong khi những phần khác kém phát triển hơn, thiếu sự thể hiện đúng cách. Sự mất cân bằng thường dẫn tới chứng loạn thần kinh (neurosis) và thiếu sức sống. Để thể hiện đúng cách những yếu tố nguyên mẫu khác nhau trong tính cách, ta cần đối diện với các nội dung từ vô thức. Từ đó, hiểu được chính mình là mục đích của quá trình individuation. Quan trọng: quá trình này diễn ra một cách tự phát nếu không bị cản trở, vì những nội dung từ vô thức sẽ cố tìm cách thể hiện bản thân chúng ra ngoài đời thật. Jung nói “tất cả mọi thứ từ vô thức tìm cách biểu hiện ra bên ngoài”. Một vấn đề Jung quan ngại là đa số mọi người bị kẹt ở các giai đoạn khác nhau của quá trình individuation vì họ không thể liên hợp đúng cách những thành phần của vô thức vào ý thức vì chúng không diễn ra một cách tự nhiên. Qua quá trình phân tích các bệnh nhân, nghiên cứu và kinh nghiệm cá nhân, Jung cho rằng giấc mơ là lối vào vô thức tuyệt vời nhất.

“Những giấc mơ là sản phẩm vô tư và tự phát của vô thức, không bị ảnh hưởng bởi ý chí. Chúng hoàn toàn tự nhiên. Chúng cho thấy những sự thật tự nhiên và không thứ gì khác ngoài chúng có thể trả lại chúng ta thái độ hoà hợp với bản chất cơ bản của con người khi ý thức đi quá xa nền móng của nó và lâm vào bế tắc”

Giấc mơ là lối vào vô thức
Giấc mơ là lối vào vô thức

Jung nhấn mạnh vào tác dụng chữa bệnh của giấc mơ. Bằng cách ghi lại và phân tích ý nghĩa và sự liên quan của chúng, ta có thể liên hợp ý thức và vô thức. Tuy nhiên, việc phân tích không đơn giản vì giấc mơ có bản chất mập mờ và khó kết hợp những thứ xuất hiện trong mơ vào ý thức. Diễn giải giấc mơ là một kĩ năng đạt được bằng tập luyện và có thể nâng cao qua sự hiểu biết những archetypes quan trọng nhất. Phần còn lại của bài sẽ bàn về các archetype đó.

2. Persona hay là mặt nạ nhân cách xã hội

Trước khi bàn về các archetypes kém phát triển và, do đó, thể hiện bản thân chúng trong mơ, hãy tìm hiểu về Persona. Từ “Persona” được dùng ở thời La Mã để biểu thị chiếc mặt nạ mà diễn viên đeo. Tương tự vậy, trong Jungian Psychology thì Persona đại diện cho những chiếc mặt nạ xã hội chúng ta đeo khi giao tiếp với người khác trong xã hội. Nói cách khác, Persona đại diện cho tính cách chúng ta cố thể hiện với người ngoài. Trong khi chức năng quan trọng của Persona là khuyến khích tương tác xã hội, vấn đề xảy ra khi người ta ngộ nhận bản thân quá mức với Persona. Jung viết:

“Cơ bản, Persona không có thật: Nó là sự thoả hiệp giữa một cá nhân và xã hội VD họ nên xuất hiện như thế nào. Họ có tên, chức vụ, đại diện cho văn phòng, là thế này thế nọ. Đúng một phần, nhưng trong mối tương quan với tính cách thiết yếu của người đó, nó chỉ là thực thể thứ cấp, sản phẩm của sự thoả hiệp. Khi xây dựng Persona một người có thể trở nên hào nhoáng hơn thực tế. Persona là sự làm ra vẻ, một thực thể hai chiều”

Hầu hết mọi người ngộ nhận và xác định bản thân quá mức với mặt nạ xã hội Persona và làm tổn hại những phần quan trọng khác của tâm thức. Trong quá trình individuation, một người phải nhận ra Persona không là toàn bộ bản thể của họ mà chỉ là phần nhỏ trong một tính cách lớn hơn nhiều. Có thể nhận ra bằng cách nhìn vào vô thức và khai thác các nội dung phong phú và ý nghĩa, được biểu hiện bởi các Archetypes.

3. The Shadow hay là tính cách bóng tối

 

Theo Jung, giai đoạn đầu của hành trình khám phá vô thức là việc chạm trán với “the shadow archetype – tính cách bóng tối”. Trong đời sống, một số đặc điểm trong tính cách một người có thể khiến người khác đánh giá tiêu cực, thậm chí trừng phạt. Đánh giá tiêu cực đó tạo ra sự nao núng và những đặc điểm đó bị đẩy ra khỏi ý thức và trôi vào vô thức và trở thành The Shadows, tính cách bóng tối của một người. Chú ý và liên hợp Shadow với ý thức là hành trình khó khăn và đôi khi tàn khốc. Nếu thất bại, hỗn loạn sẽ xảy ra. Trong bóng tối của lãnh địa vô thức, Shadow rất mạnh mẽ và ảnh hưởng đến cảm xúc, suy nghĩ và hành vi…mạnh đến nỗi ý thức không điều khiển được. Shadow thường xuyên biểu lộ thông qua sự phóng chiếu. Thay vì nhìn nhận những thứ khó chịu đang hiện diện trong mặt tối của bản thân, họ phóng chiếu chúng lên người khác. Phơi bày những yếu tố của Shadow ra ánh sáng của ý thức rất quan trọng, nếu một người muốn sửa chữa những mặt khó chịu của bản thân. Jung giải thích

“Rõ ràng là một người không tốt đẹp như những gì họ tưởng hoặc muốn trở thành. Mọi người đều có mặt tối, và càng ít thể hiện ở ý thức nhường nào thì nó lại càng trở nên đen tối nhường đó. Nếu ý thức về một khiếm khuyết thì người ta luôn có cơ hội sửa chữa nó… Ngược lại, nếu nó bị đè nén và đẩy ra khỏi ý thức, thì không bao giờ”

Tính cách bóng tối
Tính cách bóng tối

Theo Jung, Shadow không chỉ bao gồm những đặc tính tiêu cực. Trong quá trình ngộ nhận bản thân với Persona, một người thường chối bỏ những đặc điểm tính cách không phải vì chúng gây hại mà bởi chúng không phù hợp với các quy chuẩn xã hội. Cho nên, khi liên hợp Shadow với ý thức, một người có cơ hội tiếp xúc với các đặc điểm tích cực và năng lượng sáng tạo, những thứ mang lại cảm giác đổi mới và sức sống mới cho đời.

“Shadow, khi được thừa nhận, là nguồn của sự đổi mới; sự thúc đẩy mới và hiệu quả không thể đến từ những giá trị đã được thiết lập của bản ngã (ego). Trong những lúc bế tắc và khô khan, chúng ta phải nhìn vào mặt tối và cho-đến-nay vẫn chưa được chấp nhận đang ngụ ở vô thức”

4. Anima/animus hay là linh-âm/linh-dương , ẩn-nữ/ẩn-nam

anima và animus
anima và animus

Ngoài Shadow, một archetype khác ít được chú ý là anima (tính nữ ẩn tàng ở nam giới) và animus (tính nam ẩn tàng ở nữ giới). Nếu Persona như một rào chắn bảo về bản ngã (ego) trước xã hội thì theo cách tương tự, anima/animus bảo vệ ego khỏi những nội dung đáng sợ hoặc áp đảo thỉnh thoảng trồi lên từ vô thức sâu thẳm. Chức năng tự nhiên của anima/animus là cư ngụ ở giữa ý thức cá nhân và vô thức tập thể, tương tự như Persona nằm giữa bản ngã-ý thức và thế giới bên ngoài. Anima/Animus có chức năng như chiếc cầu nối, hay cánh cửa dẫn vào những hình ảnh của vô thức tập thể; cũng như Persona là cầu nối với thế giới bên ngoài.

Một cuộc chạm trán với anima/animus được biểu hiện trong ý thức như cuộc gặp gỡ trong mơ hoặc tưởng tượng với người khác giới. Nhân vật đó thường xuất hiện trong những lúc mất phương hướng tâm lý nghiêm trọng, đưa ra chỉ dẫn về cách gỡ bỏ những rào cản tâm lý gây trở ngại cho quá trình individuation tự nhiên. Chạm trán archetype này biểu thị rằng một giai đoạn ý nghĩa sâu đậm đang đến trong đời, định rõ bởi sự chuyển biến tâm lý đáng kể.

“Cuộc gặp gỡ với anima/animus đại diện cho sự kết nối với vô thức, thậm chí còn sâu đậm hơn cả The Shadow. Trong trường hợp Shadow, đó là cuộc gặp gỡ giữa những thứ bị khinh thường và chối bỏ của toàn bộ tâm thức, những giá trị thứ cấp và không được mong đợi. Cuộc gặp gỡ với anima/animus là sự tiếp xúc sâu đậm nhất và cao nhất với các levels của tâm thức mà bản ngã có thể đạt được” – Carl Jung

5. Nguyên mẫu The Self

Sau cuộc chạm trán và cố gắng liên hợp anima/animus với bản ngã, một người có thể chạm vào lớp sâu nhất của tâm thức: Archetype của sự vẹn toàn mà Jung gọi là The Self và xem nó là archetype quan trọng nhất. Biểu hiện đúng đắn của the Self là mục đích của quá trình individuation. Jung viết:

“The Self là mục tiêu của đời ta vì nó là biểu hiện trọn vẹn nhất của sự kết hợp định mệnh mà chúng ta gọi là cá tính”

Giống như Mặt Trời nằm ở trung tâm của Thái Dương Hệ, Self là nguyên mẫu trung tâm của toàn bộ tâm thức. Nguyên mẫu Self có chức năng như một nguyên tắc thống nhất và tổ chức của tâm thức và hướng tới sự đoàn tụ của cõi vô thức và ý thức. Nhớ rằng trung tâm của ý thức là bản ngã Ego. Jung nói:

“Các nội dung từ vô thức được đồng hoá với bản ngã càng nhiều và càng quan trọng nhường nào, thì bản ngã càng gần the Self nhường đó, dù quá trình này phải luôn được diễn ra”

Khi càng xác định bản thân với the Self, một người sẽ có cảm giác mạnh hơn về sự hoà hợp ở trong họ lẫn thế giới bên ngoài. Jung thấy kết nối với the Self quan trọng đến nỗi nhiều lần ông miêu tả nó như “một kho báu mang lại sự độc lập”“một liên kết đến vô tận”. Jung tìm ra sự tồn tại của the Self khi khám phá tính phổ quát của các biểu tượng (symbols) như “bộ tứ” trong mandala, theo như ông nói:

“…hiện ra không chỉ trong giấc mơ của người hiện đại vốn chưa bao giờ nghe nói về chúng nhưng lại rất phổ biến trong những ghi chép lịch sử về nhiều người và các thời kỳ”

Mandala, hiện thân của nguyên mẫu The Self
Mandala, hiện thân của nguyên mẫu The Self

 

Mandala là biểu hiện tâm lý của sự vẹn toàn của the Self. Mandala không chỉ có lịch sử rất dài và liên tục xuất hiện trong các hình của nhiều tôn giáo như Phật Giáo, Hindu Giáo và Thiên Chúa Giáo, chúng còn xuất hiện một cách tự phát trong vài bệnh nhân của Jung mỗi khi họ mắc chứng rối loạn hoặc định hướng lại tâm thần. Jung tin là mandala hoặc các symbols khác của trật tự là biểu tượng cho sự toàn vẹn, được biểu hiện bởi the Self trong những lúc khủng hoảng. Theo Jung, quá trình individuation lên đến đỉnh điểm với sự xác định bản thân với the Self, là cần thiết cho sự phát triển một tính cách khoẻ mạnh cũng như sự biểu hiện của tiềm năng độc nhất tồn tại trong mỗi chúng ta.

6. Tầm quan trọng của quá trình Thành Toàn Tự Ngã Individuation

Đàn gia súc bị dắt mũi
Đàn gia súc bị dắt mũi

Cùng với những ích lợi cho cá nhân, Jung nghĩ quá trình individuation cũng cần thiết cho sự thịnh vượng của xã hội. Jung tin rằng phần lớn họ, con người của những xã hội tuân thủ, xác định quá mức bản thân mình với Persona, sẽ là con mồi dễ dàng cho những chính quyền áp bức. Vì vậy, việc tăng số lượng người thực hành quá trình individuation là rất cần thiết cho bất kỳ thay đổi xã hội tích cực lâu dài nào. Họ phải nhận ra rằng: còn nhiều thứ tốt hơn cho con người họ ngoài những vai diễn xã hội được đạo diễn bởi Persona. Theo Jung, một xã hội gồm nhiều con người tỉnh táo (đã được individuated) sẽ không dễ dàng chịu thua sự nổi lên của các chính quyền áp bức. “…xã hội nào càng nhiều những con người chưa được vẹn toàn hoá tâm thức (de-individualized), xã hội đó hoàn toàn trông chờ sự ban ơn từ những người theo chủ nghĩa cá nhân tàn nhẫn. Dù họ tự do tập hợp lại thành nhóm và những tổ chức” thì cái sự bầy đàn và triệt tiêu cá tính sẽ khiến họ dễ dàng chịu thua kẻ độc tài. Một triệu con số 0 tập hợp cùng nhau cũng không tạo nên số 1…phũ phàng vậy đó !

Nguồn tham khảo 
Xem thêm :

TÂM LÝ HỌC CARL JUNG VÀ STOICISM TRONG THỜI LOẠN

MENU TẤT CẢ BÀI VIẾT CỦA CARL JUNG VÀ CÁC VẤN ĐỀ TÂM LINH CỦA CON NGƯỜI HIỆN ĐẠI

TRANG NGƯỜI BẠN VÔ HÌNH (FACEBOOK)

Related Articles

Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button
Close